خسرو روزبه

پرویز داورپناه

دیدی که خون ناحق پروانه شمع را // چندان امان نداد که شب را سحر کند

« من تاج و تختم را از بركت خداوند، ملتم و ارتشم و شما دارم... و هرگاه فاطمی را به خاطر سرنگونی مجسمه‌های من و پدرم پیدا كنم، بی‌درنگ اعدامش خواهم كرد.»

محمد رضا پهلوی خطاب به کرمیت روزولت رئیس سازمان سیا بخش آسیا ـ خاور نزدیک (2)

پنجاه و چهار سال از کودتای ننگین آمریکائی ـ انگلیسی بیست و هشت مرداد سی و دو، علیه حکومت ملی دکتر محمد مصدق و علیه آزادی و استقلال ایران می گذرد.

این کودتا، در نوع خود، اولین کودتائی بود که با مداخله مستقیم و علنی دو دولت خارجی، برای سرنگون کردن یک دولت ملی، باهمکاری شاه مخلوع و به دست بی حمیّت ترین افراد ایرانی، که مزدوری ایرانیان را بعهده گرفته بودند انجام گرفت.

اصل مطلب، سرکوب کردن نهضت ملی ایران و جلوگیری از قانون ملی شدن نفت بود و سرانجام معامله با یک کنسرسیوم بین المللی ، که شرکتهای نفت آمریکائی و انگلیسی در آن سهیم باشند.

سقوط دولت ملی و آزادیخواه دکتر مصدق، فاجعه ای است که عواقب آن همچنان دامنگیر ملت و کشور ما است.(6)

این نوشته به شناسائی طراحان و مجریان ایرانی و خارجی کودتای بیست و هشت مرداد می پردازد.

طرح و تصویب مشترک کودتا

به محض این که در20 ژانویه 1953، رئیس جمهور آیزنهاور در آمریکا رسما آغاز به کار کرد، جان فاستر دالس وزیرخارجه آمریکا و برادرش آلن دالس رئیس سازمان جاسوسی آمریکا ( سیا ) آمادگی خود را برای سرنگونی دولت دکتر محمد مصدق به همتایان انگلیسی شان اعلام کردند. اسم رمز کودتای آنان، عملیات « آژاکس » بود.

کرمیت روزولت افسر سیا، نوه رئیس جمهوری تئودور روزولت، با پشتوانه تجربه قابل توجه در خاورمیانه، برای سرپرستی عملیات کودتا در ایران انتخاب شد.همچنین با انتصاب سرلشگر فضل الله زاهدی به نخست وزیری پس از سقوط دکتر مصدق موافقت بعمل آمد.(2)

کرمیت روزولت، مانند دیگر اعضای خانواده اش، میل وافری به رهبری عملیات داشت و به قاطع بودن در بحران ها، معروف بود. او37 ساله، رئیس سآزمان سیا بخش آسیا ـ خاورنزدیک و استاد مسلم فعالیتهای مخفیانه بود.

لوئی هندرسن سفیر ایالات متحده آمریکا در ایران نیز یکی از طراحان کودتا می باشد.(3)

آنتونی ایدن، وزیر خارجه انگلستان، هندرسن را بعنوان یک دوست «خوب» بریتانیا و یک دیپلمات ورزیده و لایق معرفی کرده و اعتراف نموده است که بدون کوششهای او، قرارداد کنسرسیوم به نتیجه نمی رسید.(10)

کرمیت روزولت نیز هندرسن را یکی از عوامل اصلی تهیه و اجرای طرح کودتا دانسته و گفته است :

« ... لوئی کلید اصلی کار بود، او از محل ماًموریتش در تهران، برای عنوان کردن نظریات خود به واشنگتن آمده بود. هر چند تصمیم گیرنده، جان فوستر دالس بود، اما لوئی هندرسن نیز، متنفذ ترین فرد، در این تصمیم گیری بود... من و او در تهران اوضاع ایران را بررسی کرده بودیم و در باره اجرای طرح و امکاناتمان، تبادل نظر بعمل آورده بودیم.

هندرسن ازماًمورین برجسته وزارت خارجه در آن زمان بود که واقعیات را درک می کرد.»

ابتدا وزیر خارجه امریكا با آنتونی ایدن، وزیر خارجه دولت چرچیل برای بحث درباره مسئله ایران ملاقات كرد. یك هفته بعد رئیس سرویس جاسوسی انگلستان،MI-6 همین موضوع را با رئیس بخش خاورمیانه سیا مورد بحث قرار داد.

نقشه نهایی در اول ژوئیه پنجاه و سه به تأیید چرچیل و در یازده ژوئیه به امضای آیزنهاور رسید.( 1، 2 )

كرمیت روزولت كه فارسی بلد نبود و با ایران نیز آشنایی كمی داشت، می‌توانست بدون شناخته‌شدن به ایران سفر كند؛ به‌عنوان یك امریكایی به‌راحتی به سفارت آن كشور دسترسی داشت و به‌عنوان نوه تئودور روزولت و برادرزاده فرانكلین روزولت می‌توانست به‌عنوان نماینده رئیس‌جمهور امریكا با شاه صحبت كند.

همکاری شاه با جاسوسان انگلیسی و آمریکائی

همکاری و تبانی محمد رضا شاه و اشرف پهلوی با جاسوسان انگلیسی و آمریکائی، یکی از عوامل مهم موفقیت در اجرای طرح « آژاکس» بود. کرمیت رزولت می گوید:

« . . . اولین هدف ما، حمایت از شاه است، در زمینه سازمان دادن پشتیبانی نظامی. ما باید با دقت با رهبران مورد نظرمان در ارتش تماس برقرار کنیم. انتخاب این فرماندهان نیز باید با دقت انجام شود... ژنرال ریاحی، رئیس ستاد فعلی، تکیه گاه اصلی مصدق است، ما بدرستی نمیدانیم چه تعداد از افسران تحت فرمادهی او،از وفاداری به فرمانده کل قوا، که طبق قانون شاه است، سرپیچی کرده اند... در مورد برکناری مصدق،دلائل موثقی در دست داریم که نخست وزیر مورد نظر شاه، ژنرال فضل الله زاهدی است.انگلیسی ها در مورد زاهدی قیود و ملاحظاتی دارند که مربوط است به بازداشت و اعزام او به فلسطین در زمان جنگ جهانی دوم، ولی ما، او را می شناسیم و به او اطمینان داریم...پسر جوانش اردشیر را نیز، عده ای از کارکنان سفارت می شناسند و به او اعتماد کامل دارند. اردشیر شجاع، نه تنها به پدرش، بلکه به شاه نیز وفادار است. او یک فرد ارزشمند و کاملا" مطمئن برای برقراری تماس با ژنرال زاهدی خواهد بود...افسران و غیر نظامیان دیگری نیز وجود دارندکه می توانند نقش های مهمی بعهده بگیرند. اینان که ما، شاه و دوستان انگلیسی ما، دورا دور مراقب و کمک کارشان هستند مورد اعتمادمان می باشند.» (2)

هزینه کودتای انگلیسی با دلار آمریکائی

هزینه عملیات کودتا را، تمام و کمال آمریکائی ها پرداخته اند. کرمیت روزولت در مصاحبه با مخبرروزنامه لوس آنجلس تایمزدر بیست و نه مارچ 1979 گفته است: « مبلغ یک میلیون دلار برای ترتیب دادن تظاهرات خیابانی به منظور سقوط دولت ناسیونالیست مصدق، که سیصد کشته به جای گذاشت در اختیار ما بوده، که حدود هفتاد و پنج هزار آن خرج شده است. بقیه پول را در گاو صندوق مطمئنی گذاشتم و پس از پایان عملیات، مبلغ مزبور به شاه تحویل داده شد.»

ژنرال نورمن شوارتسکف ، رئیس سابق پلیس نیوجرسی که از سال 1942 تا 1948 مستشار ژاندارمری ایران بود، از کسانی است که در عملیات کودتا در ایران دست داشته و در اوایل مرداد، حامی پیامی از طرف « سیا» برای محمد رضا پهلوی بوده است.(3)

لئونارد ـ موسلی،نویسنده انگلیسی در کتاب خود « بازی قدرت ـ لندن ص 217 » ، مدعی است که ژنرال شوارتسکف برای مخارج کودتا چند میلیون دلار پول به ایران آورده است.

موسلی می نویسد: شوارتسکف با گذرنامه سیاسی و دو چمدان، محتوی میلیونها دلار به تهران آمد و با شاه، سرلشگر زاهدی و سرلشگر حسن ارفع ملاقات کرد.»

ثریا اسفندیاری همسر سابق شاه، در کتاب خود، « ثریا اسفندیاری، اتوبیوگرافی، ترجمه ازمتن انگلیسی،ص 95 ـ96 »

نقل کرده است :

« . . . ژنرال آمریکائی نیز وارد عمل شده بود... گفته شد طی آن چند روز، شوارتسکف بیش از شش میلیون دلار خرج کرده است.»

دکتر مصدق در کتاب خاطرات و تاًلمات به صدور چک ادارد دونالی رئیس حسابداری اصل چهار در ایران اشاره می کند و می نویسد :

« ادوارد دونالی چکی بمبلغ 390 هزار دلار صادر و تسلیم بانک برنامه کرده بود و بانک مزبور هم آن را بریال تسعیر نموده چکی بشمارهء 53145 و تاریخ موًخر* یعنی 31 مرداد بمبلغ 32643500 ریال بعهده ی بانک ملی ایران در وجه خود ادوارد دونالی صادر کرده بودکه بمصرف کودتای روز 28 مرداد رسید و مدرک آن را در جلسه 19 اردیبهشت 1333 بدادگاه تجدید نظر نظامی ارائه دادم و درخواست نمودم تحقیقات کنند تا معلوم شود وجه مزبور را ادوارد دونالی بچه اشخاصی داده است که مورد قبول واقع نشد و دادگاه باین عنوان که محاکمه برای رسیدگی بکیفرخواست دادستان آرتش تشکیل شده از رسیدگی امتناع نمود و عملی برخلاف وجدان و قانون و مصالح مملکت مرتکب گردید، چون که دادستان آرتش حکم اعدام مرا از این جهت خواسته بود که مسبب پیشآمد روز های آخر مرداد من بودم.» (4)

*درزیرنویس کتاب مصدق آمده است : (مقصود از تاریخ موًخر* این بود که برسانند چک مزبور بعد از وقایع 28 مرداد صادر شده و در اجرای نقشه ی سیاست خارجی اثری نداشته است.)

انگلستان، طی سالیان، شبکه محکم و نفوذ ناپذیری از عوامل مخفی، در ایران ایجاد کرده بود. در خلال دهه پنجاه تحت نظر وودهاوس رئیس مرکز جاسوسی و اطلاعاتی انگلیس در ایران، این عوامل، در هرکاری از رشوه دادن به سیاستمداران تا سازماندهی بلوا و آشوب، بسیار کارآمد شده بودند. وقتی نخست وزیر مصدق، سفارتخانه انگلیس در ایران را تعطیل کرد، وودهاوس و دیگر جاسوسان انگلیسی کشور را ترک کردند اما دست پروردگان مجرب خود را، که از مخالفان حکومت بودند، باقی گذاشتند. برادران استثنایی رشیدیان، چهره های اصلی این شبکه زیرزمینی، بودند. پدر آنها، نه تنها ثروتی را که از طریق بانکداری، کشتیرانی، املاک و مستغلات به دست آورده بود بلکه، احساس تحسین و ستایش هر چیزی را که انگلیسی بود نیز، برای آنها به ارث گذاشت. در اوائل دهه 1950، سرویس جاسوسی، ماهانه 10000 پوند که در قیاس با معیار زندگی ایرانیان، مبلغ هنگفتی بود، به برادران رشیدیان می پرداخت تا صرف تطمیع و اغوای کسانی کنند که، سیا آنها را، در عرصه هایی همچون: نیروهای مسلح، مجلس، رهبران مذهبی، مطبوعات، گروه های خیابانی از اشرار، سیاستمداران و دیگر چهره های بانفوذ و برجسته فعال می دانست.

مسئولان سازمان جاسوسی، از به هرز رفتن چنین عوامل برجسته ای در ایران زجر می کشیدند. آن هم درست در زمانی که انجام اقداماتی علیه دولت، از نظر آنها بسیار ضروری بود. انتخاب آیزنهاور، امید آنچه مجبور به دست کشیدن از آن بودند، را به آنها می داد. کرمیت روزولت هنگام توقف در لندن، امّید آنها را افزونتر کرد. انگلیسی ها آنچنان مشتاق از سرگیری توطئه خود بودند که، به سختی می توانستند تا به دست گیری قدرت توسط آیزنهاور، صبر کنند. در اواسط نوامبر 1952، کمتر از دو هفته پس از انتخابات، آنها وود هاوس را به واشنگتن فرستادند.(1)

وود هاوس با همتای سیاسی خود در سازمان سیا و مقامات بلند پایه دولت آتی آیزنهاور، دیدار و گفتگو کرد. از آنجا که او هیچگونه علاقه ای به شرکت نفتی ایران و انگلیس نداشت، مدیران آن را نادان، کسالت آور، کله شق و اسباب دردسر به حساب می آورد و چون می دانست مقامات آمریکایی به هر حال توجهی به مشکلات او ندارند، درخواست خود را با فصاحت و بلاغت حول مطلب " ضدکمونیسم" شکل داد :

"من استدلال کردم، حتی در صورت برقراری مصالحه طی مذاکره با مصدق- که بسیار بعید به نظر می رسد- او قادر به مقاومت در مقابل کودتایی از جانب حزب توده- به ویژه اگر مورد حمایت شوروی قرار گیرند- نخواهد بود. بنابراین، باید از مقامش عزل شود. من با خود پیش نویس طرحی برای نیل به این هدف...دو جزء مختلف در این طرح با هم ادغام شده بودند، زیرا ما دو نوع مختلف از منابع را در اختیار داشتیم :

1) راه اندازی یک تشکیلات شهری توسط برادران رشیدیان

2) تعدادی از رهبران قبایل جنوب.

ما قصد داشتیم که، همزمان، هر دو طرح را فعال نمائیم. تشکیلات شهری، افسران ارتش، پلیس، نمایندگان و سناتورها، روحانیون، تجار، سردبیران روزنامه ها و دولتمردان بزرگ به همراه رهبران عوام و اوباش را شامل می شد. این نیروها، که توسط برادران رشیدیان هدایت می شدند، می بایست ترجیحا با حمایت شاه، کنترل تهران را به دست گیرند و در صورت لزوم، بدون حمایت او، مصدق و وزرایش را دستگیر نمایند.

در همان زمان، قرار بود که رهبران ایلات و قبایل، با نمایش قدرت به سوی شهرهای اصلی جنوب حرکت کنند...

من، موافقت وزارت امور خارجه را برای تهیه فهرستی از پانزده سیاستمدار و انتخاب یک نخست وزیر از میان آنها، که به یک اندازه مورد قبول انگلیس و آمریکا باشد، جلب کردم. فهرست، با لحنی بی ادبانه سه دسته " تبهکاران قدیمی" ، " تبهکاران جدید" و " میانی" را شامل می شد. دسته سوم، مشتمل بر تیمسار فضل الله زاهدی بود که به سرعت، مورد پذیرش سیاستمداران آمریکایی و انگلیسی قرار گرفت.

من قبل از اخراج از تهران، با زاهدی در تماس بودم و به وضوح پیدا بود که پس از ترک ما، آمریکایی ها نیز با او ارتباط داشتند. زاهدی انتخابی ریشخند آمیز بود، زیرا در جنگ دوم جهانی، عامل آلمان به شمار می آمد. عملیات ربودن و خارج نمودن او از جریان توسط فیتز روی مک لین سازماندهی شده بود. ما اکنون، به عنوان ناجی آینده ایران، همگی به او رو کرده بودیم." (1)

روزنامة نیویورك تایمز ً گزارشی از سیا را در سال 2001 به چاپ رساند كه به عملیات مشترك امریكا و بریتانیا در سال 1953 (1332) برای سرنگونی مصدق, نخست ‌وزیر ایران مربوط می‌شد. نیویورك تایمز این گزارش را به‌عنوان تاریخچة سری یك كودتای سری معرفی نمود و آن را جایگزین ارزشمندی برای پرونده ‌های دولت ایالات‌ متحده كه هنوز قابل دسترسی نیستند قلمداد كرد. اما بازسازی كودتا از میان منابع دیگر, خصوصاً اسناد موجود در آرشیو وزارت‌ خارجة بریتانیا نشان می‌دهد كه گزارش سیا به ‌شدت پاكسازی شده است.

این گزارش از مسائلی همچون مشاركت مستقیم سفیر امریكا در عملیات سرنگونی, نقش مشاوران نظامی ایالات ‌متحده, سركوب طرفداران حزب نازی و تروریست‌‌های مسلمان در ایران و روی‌آوردن به عملیات ترور برای بی‌ثبات ‌كردن دولت, بطور سرسری گذر می‌كند. ( 11).

انگلیسی‌ها به سهم خود امكانات ارزشمندی را در اختیار كل عملیات گذاشتند.

اولاً، آنها از نیروهای كارآزموده‌ای برخوردار بودند كه با ایران آشنایی كامل داشتند. این افراد عبارت بودند از لین پیمن (Lane Peyman)، دیپلمات گوشه ‌گیر و مسئول میز ایران در وزارت خارجه انگلستان از اواخر دهه 1930.

در سال 1952، شاه از این موضوع ابراز نارضایتی كرد كه پیمن در سال 1941 شخصاً طراحی عملیات بركناری پدر وی از سلطنت را برعهده داشت.

عوامل دیگر عبارت بودند از نورمن داربی شایر (Norman Darbyshire)، یكی از جاسوسان قدیمی MI-6 و مسلط به زبان فارسی كه بیشتر مدت زمان جنگ جهانی دوم را در ایران حضور داشت؛ سرهنگ جفری ویلر (Geaffrey Willer) كه از دهه 1920 مرتب به ایران سفر كرده بود و در مذاكرات اخیر نفتی نیز نقش مترجم را ایفا كرده بود؛ رابین زانر (Robin Zahner)، وابسته خبری و متخصص عرفان اسلامی كه بعدها به مقام استادی دانشگاه ‌‌آكسفورد در زمینه مذاهب و اخلاق شرقی رسید؛ و البته خانم پروفسور لمبتون در لندن كه همچنان بر ضرورت سرنگون‌كردن مصدق اصرار می‌ورزید.(11)

وودهاوس (Woodehouse) رئیس عملیات MI-6 در تهران متخصص مسائل ایران نبود، اما از جنگ‌های داخلی یونان تجربیات بسیاری ‌‌آموخته بود.

انگلیسی‌ها یك شبكه غیررسمی را در داخل نیروهای مسلح اداره می‌كردند.

از زمان جنگ دوم، این شبكه از میان افسران محافظه‌كار كه عمدتاً به خانواده‌های اشرافی تعلق داشتند، تشكیل شد. این افراد عبارت بودند از: ژنرال حسن ارفع، ژنرال [سرهنگ] تیمور بختیار، سرهنگ هدایت‌الله گیلانشاه،سرتیپ دیهیمی،سرهنگ حسن پاکروان، سرهنگ حسن علوی کیا و از همه مهم ‌تر، سرهنگ حسن اخوی كه سال‌ها رئیس اداره اطلاعات ارتش بود.

این شبكه، عمدتاً از طریق سرهنگ اخوی، اعضای خود را به رده‌های بالاتر ارتقا می‌داد، چپ‌ گراها را از پست‌های حساس كنار می‌زد و مسائل نظامی را خصوصاً در رابطه با گرایش‌های سیاسی دیگر افسران مطلع می‌نمود. بدین ترتیب MI-6 مجموعه اطلاعات كاملی از وضعیت نظامیان را گردآوری كرده بود كه سیا اصلاً از آن بی ‌بهره بود.

براساس گزارش ویلبر، قسمت اعظم تمهیدات سیا و MI-6 در لندن شامل مطالعه این پرونده‌ها می‌شد.

درس روشنی كه ویلبر از كل عملیات گرفت آن بود كه اگر سیا بخواهد كودتاهای مشابهی را در دیگر نقاط جهان تدارك ببیند، نخست باید شمه‌ای از زندگی نظامیان محل كودتا را گردآوری نماید.

به گفته وی، سیا باید اطلاعات تفصیلی شخصی، ولو اطلاعات پیش پا افتاده نظامیان را در اختیار داشته باشد تا دقیقاً بداند كه افسر مربوطه كیست، چه چیزی موجب خشنودی وی می‌شود، دوستان وی چه كسانی هستند و امثال آن.

سوم آن‌كه، انگلیسی‌ها دوستانی در رده‌های بالای دولت ایران داشتند: ارنست پرون (Ernst Perron) دوست دوران كودكی شاه در سوئیس (پرون در كاخ سلطنتی اقامت دائم داشت)؛ سلیمان بهبودی، رئیس تشریفات دربار؛ شاپور ریپورتر (Shapour Reporter)، یك زرتشتی اهل دهلی كه در تهران به‌عنوان مشاور سفارت هندوستان كار می‌كرد و خبرنگار ویژه تایمز لندن بود و درضمن به ملكه ثریا به‌طور خصوصی درس انگلیسی می‌داد (اندكی پس از كودتا وی از دربار انگلستان مقام شوالیه گرفت) (11)

طراحان و مجریان کودتای ۲۸ مرداد را بشناسیم (۲)

کنون که فسانه می شوی ای بخرد // افسانهء نیک شو نه افسانهء بد

. . . به من گناهان زیادی نسبت دادند ولی من خود می دانم که یک گناه بیشتر ندارم و آن این است که تسلیم بیگانگان نشده و دست آنها را از منابع طبیعی ایران کوتاه کردم و در تمام مدت زمامداری در سیاست خود یک هدف داشتم و آن این بود که ملت ایران بر مقدرات خود مسلط شود . . . » دکتر مصدق در دادگاه فرمایشی سلطنت آباد

سرهنگ نجاتی در کتاب کودتای بیست و هشت مرداد سی و دو به معرفی ایرانیانی می پردازد که در کودتای 25 و 28 مرداد 1332 با عوامل جاسوسی انگلستان و آمریکا ارتباط مستقیم داشته اند و یا در اجرای عملیات « آژاکس» همکاری و شرکت کرده اند.

ارتباط ایرانیان با سازمانهای جاسوسی

دسته اول که با سازمان «سیا» و«اینتلیجنت سرویس» و شخص کرمیت روزولت مستقیما" ارتباط داشته اند عبارتند از:

محمد رضا پهلوی ـ سرلشگر فضل الله زاهدی ـ اشرف پهلوی ـ اردشیر زاهدی ـ سرتیپ هدایت الله گیلانشاه ـ سرهنگ عباس فانگان ـ سرهنگ نعمت الله نصیری ـ نصرالله انتظام ـ حبیب الله رشیدیان ـ اسدالله رشیدیان ـ ارنست پرون.

دسته دوم نظامیانی هستند که با جوگودوین یکی از معاونان کرمیت روزولت مربوط بوده اند. اسامی این افراد بشرح زیر است :

سرتیپ باتمانقلیچ ـ سرهنگ حسن اخوی ـ سرتیپ محمد دفتری ـ سرهنگ زند کریمی ـ سرهنگ شهربانی حمیدی ـ سرتیپ دادستان ـ سرهنگ اسکندر آزموده ـ سرتیپ سیاسی ـ سرهنگ فرهنگ خسروپناه ـ سرهنگ منصورپور ـ سرهنگ تیمور بختیار ـ سرهنگ روحانی.

دسته سوم افسرانی هستند که با افراد دسته اول و دوم ارتباط داشته اند و یا به نحوی در عملیات اجرائی مشارکت یا مداخله کرده اند. اسامی این افراد بشرح زیر است :

سرهنگ هادی کسرائی ـ سرهنگ قره نی ـ سرگرد مبصر ـ سرگرد حسین فردوست ـ سرگرد شهربانی فضل الله مقدم ـ ستوان قادری ـ سرگرد کاوسی ـ سرگرد رکنی ـ سروان شقاقی ـ سرگرد سپهر ـ سروان سپهر ـ ستوان اسکندری ـ ستوان آزمون ـ ستوان نراقی ـ ستوان جعفربای ـ ستوان ریاحی ـ سرگرد خیرخواه ـ ستوان جهان بینی ـ سروان صاعدی ـ سرگرد امان الله صفائی.

گذشته از افراد بالا، اشخاص دیگری نیز بوده اند که دانسته یا ندانسته با کودتاچیان، همکاری داشته اند ولی چون نقش کم اهمیتی عهده دار بوده اند، ناشناس مانده اند. (3)

ارتباط و ملاقات فضل الله زاهدی با ایرانیان در مخفیگاه

اردشیر زاهدی در چند صفحه از کتاب : «طوفان در راه» نوشتهء سیاوش بشیری، که در خارج از کشور انتشار یافته، خاطرات خود را در روزهای 25 تا 28 مرداد 1332 شرح داده است.

اردشیر زاهدی گفته است که در آن روزها، پدرش سرلشگر فضل الله زاهدی، با افراد زیر، در مخفیگاه های خود که آخرین آن، باغ مصطفی مقدم بوده، ارتباط و ملاقات داشته است. اسامی این افراد بشرح زیر است :

پرویز یارافشار ـ کی نژاد ـ نراقی ـ مهندس ابوالقاسم زاهدی ـ دکتر سعید حکمت ـ دکتر پیرنیا ـ سیف افشار ـ سهرابی ـ کاشانیان ـ حائری زاده ـ عبدالرحمن فرامرزی ـ مهندس شاهرخشاهی ـ پور سرتیپ ـ الموتی (سردبیر روزنامه داد) ـ سرهنگ خواجه نوری ـ سرهنگ نوابی

( نقل از کتاب « طوفان در راه » صفحه 238 ـ 275 )

نقش شاه و اشرف در کودتا

کارهای تشکیلاتی کودتاگران بدون همکاری مستقیم و فعال دربار ممکن نبود. هم محمد رضا شاه و هم خواهر او اشرف پهلوی در جریان جزئیات کارها قرار داشتند. (5)

به نوشته ی محقق آمریکایی مارک گازیوروفسکی ستاد کودتا هم با نظامیان و اوباش در ارتباط بود و هم اینکه از مدتها پیش از 28 مرداد با کمک عوامل شان در روزنامه ها جنگ روانی به راه انداخته بودند. طبق گزارش رسمی سازمان سیا، عوامل مستقیم که خریداری شده بودند در روزنامه ها و اعلامیه های جعلی وانمود می کردند که مصدق دست در دست حزب توده در کار برانداختن دین مردم است.( 15 )

مامور دیگر سیا، نورمن شوارتسکف بود که با مبالغى پول نقد به بهانه ماموريت در لبنان و مصر و پاكستان وارد ايران شد و با شاه ملاقات كرد.

اسدالله رشيديان رابط انگليسى برنامه نيز با شاه ملاقاتى داشت و از طريق او به شاه پيام داده شد كه آمريكا و انگليس قصد كودتا دارند و وحشتى از اين كار ندارند. شاه با تكان دادن سر با او موافقت كرد و رشيديان همچنان ادامه داد كه افسر جوان فرمانده كودتا (روزولت) نيز قصد ديدار او را دارد. شاه با وحشت اظهار نگرانى كرد و درخواست كرد كه اين ديدار محرمانه باشد تا ديگران به اين قضيه پى نبرند و به مصدق گزارش ندهند.(12)

ديدارى كه بعدها در يك شب در اتومبيل روى داد و روزولت زيرپتويى پنهان و در همان حال با شاه مذاكره كرد.

دو کودتا و سه روز سرنوشت ساز

دستور كودتا از طرف چرچيل و آيزنهاور صادر شده بود. اولى به خاطر انتقام ملى شدن صنعت نفت و دومى به خاطر ترس از حاكم شدن كمونيسم بر ايران، اين بازى را طراحى كرده بودند.

غروب روزبیست و چهار مرداد سی و دو گروهى از افسران سيا در ويلاى امنى در تهران گردهم آمدند. قرار بود در نيمه شب آن روز رمز عمليات آژاكس با عنوان «حالا دقيقاً نيمه شب است» به صورت رمز از راديو بى بى سى اعلام شود. عمليات آژاكس در 4 مرحله انجام مى شد:

1- تبليغات منفى در مساجد، جرايد، خيابان ها عليه مصدق

2 - خلع مصدق از نخست وزيرى با فرمان شاه

3 - تظاهرات گروه هاى اوباش به نفع شاه و سلطنت

4 - اعزام فرماندهان نظامی پادگانهای کرمانشاه و اصفهان با تانک به تهران، ظاهر كردن پيروزمندانه سرلشگر زاهدى به عنوان نخست وزير از طرف شاه در میان اوباش.

شاه در اوايل كار نسبت به اين برنامه دودل بود. اما بعد با فشار كشورهاى اجراكننده اين طرح آن را پذيرفت و از تهران خارج شد و استراحتگاه رامسر را انتخاب كرد تا بتواند از طريق باند موقت شمال در صورت شكست برنامه از ايران خارج شود و به بغداد پرواز كند. (1) (3 )

روزولت با فرستادن نصيرى به رامسر امضا و تاييد او را براى اجراى برنامه گرفت. در آخرين دقايق روز 23 مرداد تمام كمبودها و كسرى هاى برنامه جبران شد و حتى مبلغ پنج ميليون دلار از طرف سيا در اختيار گروه قرار گرفت تا بعد از اجرا و قرار گرفتن زاهدى در اختيار او قرار داده شود. در آن زمان خزانه دولت تهى از پول بود و نخست وزير جديد نياز به كمك مالى داشت.

سرهنگ نعمت الله نصيرى مامور ابلاغ فرمان عزل مصدق از نخست وزيرى بود. در شب 24 مرداد همزمان با شروع عمليات سرهنگ نصيرى براى دستگيرى سرلشگر رياحى به منزل او رفت. اما موفق نشد. روزولت با وحشت از اين جريان، متوجه شد که برنامه لو رفته است. با وجود اين آنها جا نزدند و نصيرى به طرف منزل نخست وزير در خيابان كاخ مراجعه كرد تا حكم بركنارى او را نشان دهد و بازداشتش كند. اما برخلاف خانه رياحى، در منزل نخست وزير اتفاق ديگرى افتاد. اتفاقى كه نفس را در سينه گروه « آژاكس» حبس كرد. گروهى از افسران وفادار به مصدق در حياط خانه پنهان و منتظر نصيرى بودند كه به محض ورود، دستگيرش كردند. عمليات شكست خورده بود. سرلشگر رياحى لباس هاى نصيرى را از تنش درآورد و او را تحويل بازداشتگاه نظامى داد.

روزولت در سفارت آمريكا و شاه در ويلاى رامسر منتظر نتيجه بودند. نتيجه اى كه در روز 25 مرداد از راديو به عنوان يك خبر فوق العاده اعلام گردید. برنامه با مارش نظامى از راديو اعلام شد. گوينده راديو با صدايى پرصلابت از شكست كودتاى شاه و عوامل خارجى خبر مى داد. روزولت در سفارت دچار وحشت شد و شاه نيز با بيدار كردن ثريا در آن ساعات اوليه بامداد به دنبال راه فرار بود. او توانست به همراه همسرش و سرهنگ خاتم و كامبيز آتاباى پيشكارش قبل از رسيدن نيروهاى نظامى مسئول دستگيرى اش از طريق يك هواپيماى سسنا به بغداد پرواز كند. بعد از دستگيرى چند توطئه گر در تهران اوضاع شهر به روال طبيعى برگشت و مردم خوشحال و شادان به خيابان ها ريختند و شعار و فرياد زنده باد مصدق سردادند، شرايطى كه خيلى زود با تسويه حساب هاى شخصى و گروهى و حزبى درهم آميخت و اوضاع را به نفع كودتاگران عوض كرد.(1)

تا قبل از آن روزولت با ياس و نااميدى فراوان طى تلگرافى به دولت متبوعش خبر از شكست كودتا داد.

پاسخ به او يك دوراهى بود: «يا برگرد و يا راه را با همان وضع ادامه بده»(2).

روزولت فهميده بود كه سرنوشت حكومت مصدق در خيابان ها تعيين مى شود. او نقشه اش را طورى طراحى كرد كه هر دو گروه طرفدار و مخالف در يك زمان به خيابان ها بيايند. آنچه اهميت داشت اغتشاش و هرج و مرج حاكم بر تهران بود. ملى گرايان و توده ای ها به خيابان ها ريختند. عكس هاى شاه پاره و مجسمه هاى رضاشاه به پائين آورده شد. به دستور مصدق حضور افراد و احزاب و تظاهرات ممنوع شد و شهربانى و ارتش مامور سركوب شدند.(1 ) محمدرضاشاه بعد از رسيدن به بغداد و اطمينان از شكست كودتا به سوى رم رفت و در هتل اقامت گزيد. در تهران روزولت با كمك رشيديان و گيلانشاه و زاهدى به مدد اسكناس هاى خود، جمعيت قابل ملاحظه اى را جمع كرد و در روز چهارشنبه 28 مرداد 1332 تظاهرات عظيمى را به نفع سلطنت ترتيب داد.(8 )

جلب همکاری فرماندهان نظامی پادگانهای خارج از تهران

دستورالعمل بعدی، همراه ساختن سرهنگ تیمور بختیار فرمانده تیپ کرمانشاه و سرلشگر دولو فرمانده لشگر اصفهان برای همکاری در اجرای طرح کودتای دوم بود، زیرا بدون مداخله نظامیان، موفقیت در عملیات امکان نداشت.

اردشیر زاهدی و سرتیپ گیلانشاه در خاطرات خود نوشته اند :

«هدف از تماس با فرماندهان اصفهان و کرمانشاه این بود که سرلشگر زاهدی دولت قانونی خود را در یکی از شهرستانهای مذکور تشکیل داده و با اعلام استقلال واحدهای ارتشی و انتظامی کرمانشاه و اصفهان، سایر واحد های اهواز ، خرم آباد و کرمان را هم که در شاه دوستی آنها تردیدی نبود، با خود همدست کرده، جنوب را از مرکز مجزا کنیم و آنجا تکلیف دولت مصدق را تعین کرده، تهران را تصرف نمائیم.» (14 )

سرهنگ تیمور بختیار فرمانده تیپ کرمانشاه آمادگی خود را برای همکاری با کودتاچیان اعلام کرد.(2 )

تجهیز اراذل واوباش و چاقوکشان

تجهیز چاقوکشان و اوباش برای حمله به ادارات دولتی و تخریب و غارت روزنامه های ملی و ایجادترس و وحشت میان مردم بود.برادران رشیدیان عهده دار انجام این ماًموریت بودند.

شعبان جعفرى (بى مخ) و يارانش به عنوان جامعه ورزشكاران باستانى با عکس شاه در پيشاپيش اين جمعيت حركت مى كردند. با ممنوعيت احزاب، دار و دسته شعبان جعفرى توانستند به سرعت چهره شهر را به نفع خود عوض كنند و راديو را نيز تسخير نمايند. فرياد مرگ بر مصدق و زنده باد شاه حاكم بود. روزولت در انتظار خبر سقوط مصدق بود كه بعد از حمله به سوى خانه او و غارت اموال آن از راديو خوانده شد.

شاه نيز در رم با دريافت تلگرافى از سقوط مصدق باخبر شد.

سرلشگر زاهدى از مخفى گاه بيرون آمد و سوار بر تانك در خيابان هاى شهر شروع به مانور كرد. او با يك تانك به سوى راديو رفت تا در آنجا حكم نخست وزيرى اش را طى نطقى اعلام كند. كودتا پيروز شده بود. فرداى آن روز تمام مطبوعات بين المللى نوشتند:

«دولت مصدق طى كودتايى سقوط كرد و داستان اين كودتا چون رازى سرپوشيده تا سال ها افشا نخواهد شد تا زمانش

برسد.» (1 ،2 )

سکوت شوروی در کودتای 28 مردادماه به حدی غیرمنتظره بود که ناظران بیطرف آنرا نوعی همکاری برای برانداختن دولت مصدق از سوی دو ابرقدرت، مورد بحث و تفسیر قرار دادند. (13)

در ۱۸ مارس سال ۲۰۰۰ میلادی مادلین آلبرایت وزیر امورخارجه امریکا در سخنرانی خود گفت :

«در سال ۱۹۵۳ امریکا نقش موثری در ترتیب دادن براندازی نخست‌وزیر محبوب ایران محمد مصدق داشت. دولت آیزنهاور معتقد بود که اقداماتش به دلایل استراتژیک موجه‌اند ولی آن کودتا آشکارا باعث پس‌رفت سیر تکامل سیاسی ایران شد و تعجبی ندارد که هنوز بسیاری از ایرانیان از این دخالت امریکا در امور داخلی آنان ناراحت‌‌‌‌‌‌‌‌اند. علاوه براین در ربع قرن بعد از آن ایالات متحده و غرب پیوسته از رژیم شاه حمایت کردند. دولت شاه هرچند کارهای زیادی برای پیشرفت اقتصادی ایران انجام داد ولی مخالفان خود را بی‌رحمانه سرکوب کرد. »

بعدا" پرزيدنت کلينتون هم به کودتای 28 مرداد اشاره کرد و ضمن ابراز تاسف از کودتا عليه حکومت قانونی دکتر مصدق از ملت ايران معذرت خواست. ( 7 )

کتمان کودتای 28 مرداد

«ای مرگ بر آن کسانی که بجای خدمت، خیانت بوطن را پیشه خود قرار می دهند.» دکتر محمّد مصدّق

اکنون گروهی در خارج از کشور، در ادامه خدمت به بیگانگان، با تحریف زندگینامهء دکتر مصدق (جلال متینی) و آسیب شناسی یک شکست (علی میرفطروس)، با انکار کودتای بیست و هشت مرداد، فکرمی کنند که می توان با بیان اشتباهات آن دوران، اصل ماجرا، یعنی کودتای آمریکائی ـ انگلیسی بیست و هشت مرداد را علیه ملت ایران و آزادی و دموکراسی در ایران کتمان کرد.

گرت ز دست بر آید به خلق نافع باش // چو آفتاب بهر کوه و دشت طالع باش

ساده اندیشانی که فکر می کنند بعلت وجود آزادی و احترام به دموکراسی بوده است که حکومت مضدّق سرنگون شد، باید دو نکته را از یاد نبرند :

اول آنکه حکومت مصدّق برای دموکراسی و استقلال بود نه دموکراسی و استقلال برای حکومت مصدّق.

دوم آنکه حکومت مصدّق پس از کسب پیروزیهای بزرگی برای مردم و با مردم در اثر یک کودتای آمریکائی ـ انگلیسی سرنگون شد وبه هیچ ننگی تن نداد.

حضور میلیونها تن در احمد آباد در اسفندماه 1357 نشانه سپاسگزاری ملتی از بزرگترین رهبر سیاسی تاریخ معاصر ایران بود که مردم نتوانسته بودند در سالیان دراز دیکتاتوری محمد رضا شاه چنین بزرگداشتی را که شایسته رهبر محبوبشان باشد از او بعمل آورند.

این ادامه راه مصدق است که با هر رژیم و شخصیتی که دست مردم را از امورشان کوتاه میکرد با سرسختی مبارزه کرد و به رزم آراء که به او گفته بود : « غیر از من کسی نیست که امروز اصلاحات بکند»

جواب داده بود:

«وای بحال مملکتی که مصلح آن منحصر بفرد باشد، چنانچه این مُصلح رفت تکلیف مردم چه میشود؟!» (3،9 )

کودتای بیست و هشت مرداد، دولت دکتر مصدق را ساقط کرد ولی اصالت نهضت ملی و درستی اعتقادات و هدفهای دکتر مصدق را باثبات رساند ونشان داد که نهضت ملی ایران و دکتر مصدق و یارانش بدون انحراف در خط مستقیم آزادی و استقلال ملت ایران باقی ماندند و تا ایثار جان از پای ننشستند و یک قدم پا به عقب نگذاشتند.

با نطق دکتر محمد مصدق در روز بیستم تیر ماه هزارو سیصد و سی درمجلس شورایملی به این نوشته خاتمه می دهم.

«اکنون آفتاب عمر من بلب بام رسیده و دیر یا زود باید براهی بروم که همه ناگزیر خواهند رفت ولی چه زنده باشم و چه نباشم امیدوارم و بلکه یقین دارم که این آتش خاموش نخواهد شد و مردان بیدار کشور این مبارزهء ملی را آنقدر دنبال می کنند تا به نتیجه برسد. اگر قرار باشد در خانهء خود آزادی عمل نداشته باشیم و بیگانگان بر ما مسلط باشند و رشته ای بر گردن ما بگذارند و ما را به هر سوی که می خواهند بکشند مرگ بر چنین زندگی ترجیح دارد و مسلم است که ملت ایران با آن سوابق درخشان تاریخی و خدماتی که به فرهنگ و تمدن جهان کرده است هر گز زیر بار این ننگ نمی رود . . . »

منابع و مآخذ :

1ـ هـمهء آدمهای شاه / استیون کینزرـ ترجمه منیژه شیخ جوادی (بهزاد) ـ نشر پیکان تهران 1382

2 ـ کودتا در کودتا / کرمیت رزولت ـ ترجمهء علی اسلامی ـ چاپ اول 1359 انتشارات جاما

3 ـ جنبش ملی شدن صنعت نفت ايران و کودتای 28 مرداد1332/ سرهنگ غلامرضا نجاتی ـ شرکت انتشارتهران

4 ـ خاطرات و تاًلمات مصّدق / بقلم دکتر محمّد مصّدق ـ انتشارات علمی تهران

5ـ مصّدق / باهتمام علی جان زاده ـ انتشارات همگام تهران

6 ـ خواب آشفتهء نفت، دکت

خسرو روزبه به روایت خسرو روزبه

رفیق خسرو روزبه قهرمان ملی ایران

تولد: ۱٢۹٤
شهادت: ٢۱ اردیبهشت ۱۳۳٧

دادرسان محترم ملاحظه ميفرمايند كه اگر عاشق وشيفته ي رژيم سوسياليسم هستم با تمام عقل وشعور ومنطق ودرايت خود برتري اصول آنرا برساير رژيم ها احساس كرده ام ومحرك من در هر عملي كه انجام داده ام ، آرزوي تحقق اين اصول وبالنتيجه ايجاد بناي نوين براي جامعه ي ايران وسرانجام تامين وسعادت ورفاه وسربلندي وآزادي وشرف ملت عزيزم بوده است .
ممكن است كساني كه مرا نميشناسند، وقتي اين طومار اتهامات گوناگون را عليه من بخوانند پيش خودشان بگويند اين ديگر چه موجودي است ؟ چرا مرتكب اينهمه جرم شده است؟ ولي وجدان من وشرف من كه سخت به آن پاي بندم ، گواه وشاهد آن است كه هرگز عملي بخاطر تامين منافع شخصي خودم نكرده ام حتي منافع شخصي خودم را در بسياري از موارد زير پا گذاشته ام.

من کیستم ؟

پیش از تشریح زندگی خصوصی گذشته خودم یکبار دیگرتاکید می کنم که غرض من از بیان این مطالب فقط وفقط توضیح اوضاع واحوالی است که من را بیک مرد انقلابی تبدیل کرده وآتش نمردنی در دلم افروخته است ، والا قصد جلب کوچکترین نظر مساعدی نسبت بخود را ندارم .اینگونه تشبثات را دون شان خودم ، دون شان یک انسان مبارز وشرافتمند می دانم .بقول مرحوم " قهرمان پاک بین " شاعر بلند همت ملایری :

ناگشته سرم به درگهی خم

هر چند که قامتم کمان است
من در خانواده ی متوسطی متولد شده ام ، ولی در شرایط نامساعد مادی پرورش یافته ام. پدر من میراث پدری خودرا در حین خدمت به ارتش ، در طی دوران کارمندی دولت برای جبران کسر مخارج خود از دست داد.
مرد با سواد وخوش خطی بود ودر ارتش بسمت ریاست کارپردازی لشکر انجام وظیفه می کرد وبهمین جهت به دریافت لقب " ضیا لشکر" نائل گردید. بعدا نیز ردیس ژاندارمری محلی ولایات ثلاث ملایر شد ومخصوصا در این دوره از زندگی خود از هستی ساقط گردید ودر آخر عمر با رتبه ی چهار اداری در وزارت دارایی انجام وظیفه می کرد. مردی عارف مشرب ودرستکار بود وبهمین جهت نه تنها از طریق مقامات اداری مثل عده ای از همکاران خود چیزی اندوخته نکرد ، بلکه آنچه را نیز به میراث برده بود از دست داد .
در پایان عمرخود فقط یک خانه وباغچه در یکی از دهات ملایر داشت که آن هم در گرو بود وبعلت عدم تادیه ی وجه الودیعه به تصرف صاحب پول در آمد .در دورانی که من بزرگ می شدم وبه تحصیل پرداخته بودم وضع مادی پدرم بسیار بد بود، ولی با وجود تنگدستی مفرط خود کوشش داشت که من به تحصیلات خود ادامه دهم ..... من چون به وضع پدرم ودرجه ی فداکاری او واقف بودم سعی می کردم هرچه ممکن است دوران تحصیل را کوتاهتر کنم ونگذارم بیش از این تحمیل به او بشود . باین جهت ... دوران شش ساله ی دبیرستان را در ظرف چهار سال بپایان رساندم .....همواره شاگرد اول بودم امتحان نهایی ...را با معدل 18.55 گذراندم وبدریافت دیپلم علمی نائل شدم. من مخصوصا به ریاضیات عشق وعلاقه وافری داشتم .....بارها اتفاق می افتاد که دبیر از حل مسئله ای عاجز می شد ووقتی من راه حل آن را پیدا می کردم در زیر ورقه می نوشت "صدقنا"..... درکلاس پنجم متوسطه که بودم رساله ای در زمینه حل معادلات درجه ی چهارم ودرجات عالی از طریق تقسیم تسلسل نوشتم وبکمک آن مسائل شیخ بها را که بر معادلات درجه ی عالی منتهی می گردد حل کردم .

نظر به این که شرایط مادی پدرم اجازه نمی داد در شعبه ی ریاضیات دانشکده علوم تحصیل کنم تصمیم گرفتم وارد خدمت ارتش شوم .هیچکس نمی تواند پیش بینی کند که اگر من در رشته ی ریاضی به تحصیلات خود ادامه می دادم اکنون چه سرنوشتی داشتم ، ولی مسلم این است که استعدادی برای پیشرفت در تحصیل ریاصی در من وجود داشت ونا شکفته پژمرده شد وبدون تردید این سر خوردگی ناشی از تضییقات شرایط مادی زندگی نمی توانست درمن ایجاد نفرت نکند ونسبت به اصول سرمایه داری که مادر همه ی بد بختی های کنونی جامعه است بدبین ومتنفر نگردم ..... بطور کلی مجموعه ی تالیفات وترجمه های من از حیث کتب تخصصی نظامی وعلمی وادبی وسیاسی وشطرنج مشتمل بر 36 جلد است .:

 الف – کتب تخصصی وعلمی

1- دوره ی ریاضیات تخصصی رشته ی توپخانه (جلد اول ) 2- دوره ی ریاضیات تخصصی رشته ی توپخانه (جلد دوم) 3- بالستیک داخلی 4- بالستیک خارجی ، 5-قنداق ، 6- نقشه ی قنداق ( جلد مکمل قنداق) ، 7-اصول علمی تیراندازی ادوات سبک علیه هدف های متحرک ، 8-دیدبانی ( اصول علمی )، 9- اتوموبیل ، 10-اصول علمی ادوات نوری ( اپتیک توپخانه ضد هوایی "دوربین دیدبانی ، سرعت سنج ، مسافت یاب تجسمی ، استروسکوپ ،) ، 11- محترقه ها ، 12- تیر ساحلی ، 13- رساله ی حل معادلات درجه چهارم ودرجه ی عالی از طریق تقسیم تسلسل ، 14- اصول نظری وعلمی حل مسائل ساختن هندسه

ب- کتب ادبی وفلسفی

15- تاریخ مختصر جنگ جهانی دوم ، 16-اصول فلسفه (جلداول – مقدمه ) ، 17- رز فرانس ، 18- کودک در خانه ومدرسه ، 19- ذهکده ی لجوج ، 20- بازی عشق ومرگ ( اثر رومن رولان ) ، 21- سومیکو دختر هیروشیمایی ،22- رفقا ( کتاب آموزشی کودکان) ، 23- خود آموز زبان روسی – ترجمه از فرانسه وتطبیق با خصوصیات زبان فارسی ، 24- غنچه های پژمرده ، 25- سوسیالیسم علمی وسوسیالیسم تخیلی ، 26- فرهنگ لغات واصطلاحات فلسفی واقتصادی وسیاسی ،27- جنگ کره

ج- کتب سیاسی

28- اطاعت کورکورانه ، 29- کشور شوراها چگونه است وچطور اداره می شود؟ ، 30- خاندان پهلوی د- کتب شطرنج .....


شرح مبارزه ی من با رشوه خواری وفساد که منجر به انتقال یا بهتر بگویم منجر به تبعیدم به اهواز شد بطور مختصر در پرونده های محاکمات سال 1327منعکس گردیده است ... تا مهر 1324 با سمت مربی وفرماندهی انجام وظیفه می کردم وجمعا قریب دو هزار نفر از افسران ارتش در کلاسهای درس من شرکت داشته اندکه اکنون حداقل درجاتشان سروانی وحداکثر درجاتشان سرهنگی است .... خود من نیز اگر چنین طوفانی در زندگیم پدیدار نمی شد حداقل می توانستم مثل هم دوره های خودم از قبیل سرتیپ اسمعیل اسکویی وسرتیپ فریدون جم درجه سرتیپی داشته باشم ....من نسبت به آن رژیمی تنفر عمیق ودشمنی آشتی ناپذیر پیداکرده ام که بقیمت بدبختی ، فقر، گرسنگی ومحرومیت هجده میلیون نفر از افراد ملت ایران همه ی مواهب زندگی را برای هزار خانواده ی ممتاز تامین کرده است .

خسرو روزبه در خانواده متوسطی پرورش یافته وتحصیل کرده است وخاطرات اوتا این اندازه تاثر انگیز است وای بحال میلیون ها خانواده ی دهقان وکارگر مملکت که وضعشان ده بار بدتر از خسرو روزبه است ! این ها قصه نیست ، داستان هزار ویکشب نیست ، بلکه واقعیات زندگی اجتماعی کشور ما وهر کشور سرمایه داری در هر گوشه ی جهانست.ضرباتی که بدینگونه در دوران زندگی بر روح حساس وتاثیر پذیر من وارد آمد فکر وروح من را بکنکاش در باره ی وضع زندگی طبقات محروم وا داشت . من دیگر آن خسرو روزبه ای نبودم که می خواست از طریق تالیف وترجمه واکتشاف بجامعه خدمت کند، بلکه یکباره منقلب شدم. طوفان عظیمی اعصاب وروحم را تحت استیلای خود گرفت.
فکر محدود خدمت های جزیی را بکنار گذاشتم وتصمیم گرفتم کار را از ریشه واساس اصلاح نمایم تا به بد بختی میلیون ها نفر از هم میهنانم پایان بخشم .من در عقیده ی خود صادق هستم وهیچگونه کوته نظری وآلایشی در آن دیده نمی شود. من با کمال خلوص نیت وبدون توجه به منافع شخصی وبدون پروا از مرگ جانم را در کف اخلاص نهاده ام تا بمردم خدمت کنم ، مدعیانی نیز بودند که از نیمه راه گریختند ولی فرار از نیمه راه کار مرد نیست .

...این ها جهات خصوصی قضیه بود که من را به حزب توده ی ایران جلب کردوتردیدی نباید داشت که محرومیت های شخصی زمینه ی مساعدی برای پذیرش این افکار ایجاد نموده است، ولی این محرومیت های خصوصی جز نا چیزی از محرک های باطنی من محسوب می شود، زیرا اگر من به خودم می اندیشیدم وفقط منافع خودم را در مد نظر داشتم ، هر گز نمی بایست دل بطوفان سپارم، وارد جریانات سیاسی شوم وخطرات عظیمی را استقبال کنم .
برای من دیگر دوران سختی سپری گردیده بود ، بتدریج مشغول بهره برداری از سوابق خدمتی وتحصیل خود شده بودم ....اما به نظر من زندگی فقط این نیست که انسان خوب بخورد ، خوب بیاشامد وخوب بپوشد. انسان فقط کارخانه ی تهیه کوذ حیوانی نیست . زندگی فقط این نیست که بکار بلع اکسیژن وپس دادن انیدرید کربنیک بخورد.بقول

سعدی :

تن آدمی شریف است به جان آدمیت

نه همین لباس زیباست نشان آدمیت
اگرآدمی بچشم است ودهان وگوش وبینی

چه میان نقش دیوار ومیان آدمیت
خور وخواب وخشم وشهوت شغب است وجهل

حیوان خبر ندارد زجهان آدمیت
 به نظرمن فقط در بوته آزمايش مي توان ادعا را از عمل بازشناخت. كساني كه در پشت ميز خطابه افرادي انقلابي هستند وسخنان انقلابي مي گويندولي در پشت ميله هاي زندان به پست ترين اعمال دست مي زنند ، همان سست عهداني هستند كه از ملامت مي رمند وحال آنكه :

گراز مقابله تير آيد ، از عقب شمشير

نه عاشق است كه انديشه از خطر دارد.
.....مقصود اينست كه دارسان محترم بدانند كه منافع شخصي ونظرات خصوصي موجب ورود من به حزب توده ايران نشده اندواگر اين قضيه را در چارچوب تنگ اين منافع ونظرات بنگريم ، مصلحت شخص من در اين بوده است كه بخدمت در ارتش ادامه بدهم واز شركت در احزاب سياسي احتراز جويم و اينكه من عليرغم منافع خصوصي خودم وبا قبول واستقبال هر گونه خطري ، راه حزب توده ي ايران را در پيش گرفته ام فقط دوحالت مي تواند وجود داشته باشد .يا ديوانگي يا حسن نيت . من البته ديوانه نيستم ولااقل باندازه ي يك انسان معمولي ومتوسط عقل وسواد وشعور دارم .
سوابق تحصيلي ، كتبي كه تاليف كرده ام ، كشفيات علمي وكارهاي فني وخلاصه همه ي زندگي من نشان مي دهد كه ديوانه نبوده ام ونيستم . واين معني مورد تصديق مراجع قضايي ارتش نيز هست ، زيرا در غير اينصورت چنين دادگاهي نمي بايست تشكيل شود وجاي من در تيمارستان بود .حالا كه در عقل من ترديدي نيست چه عاملي جز حسن نيبت ، بشر دوستي ، جز احساسات پاك وشرافتمندانه مي تواند محرك من در فعاليت هاي سياسي باشد؟....

اينك مي پرسم چه وجه اشتراكي بين آنچه داده ام وآنچه گرفته ام وجود دارد؟طبعا نه تنها وجه مشتركي ندارند ، بلكه درست متضاد ومتناقض ومباين يكديگرند.دادن درجه ي سرتيپي وگرفتن حكم اعدام چه مشابهتي مي توانند داشته باشند؟از اينجاست كه وجود يك عامل محرك نيرومند كه همانا مردم دوستي واحساسات وحسن نيت است ثابت مي گردد.
يمقتضاي وجود همين عامل مقدس است كه همه چيزداده ام ، جانم را نيز به زودي خواهم داد وهمه گونه نا ملايمات ومحروميت ها را تحمل كرده ام وخواهم كرد .من اين را يك فداكاري ويك گذشت مي دانم وهر گز نيز متاثر نيستم كه نام خيانت بر آن گذاشته شود.اگر امروز هم من نمي توانم نظر دادرسان دادگاه را به حسن نيت خودم جلب كنم ، محكمه افكار عمومي كه محكمه ي تاريخ است سند برائت من را صادر خواهد كرد، ولو آنكه استخوانم نيز خاك شده باشد .

از آن به دير مغانم عزيز مي دارند

كه آتشي كه نميرد هميشه در دل ماست
مطالعه سطحي اوضاع كنوني جامعه ايران ومقايسه شرايط زندگي طبقات مختلف نميتواند موجب تاثر وتالم انسان نگردد. شكاف عميق وعظيمي كه بين طبقات مرفه ومحروم جامعه ديده مي شود وروز بروز نيز ژرفتر مي گردد ، هر انسان صاحب احساس را متاثر وملول مي سازد وبفكر وا مي دارد .

من احتياج زيادي ندارم كه وجود چنين عدم تعادل وبيعدالتي شگفت انگيزي را ثابت كنم . اين چيزيست كه مورد تصديق همه است . وقتي وزير جنگ مملكت فيلم زندگي ساحل نشينان خليج فارس را به معرض نمايش مي گذارد ووزرا ونمايندگان وسناتور هارا به گريه وا مي دارد ، لابد فقر ومحروميت شديدي گريبانگير اكثريت ملت ايرانست .....دادرسان محترم تصديق دارند كه اينها ساختگي وجعلي نيست ومراجع رسمي كشور به صحت آن اقرار دارند واعتراف هم كرده اند .
چندي پيش روزنامه ي اطلاعات خبر داد كه در شب جشن تولد حضرت حجت ، در همان شبي كه مبالغ هنگفتي براي تزئينات ومخارج جشن خرج شده است يك نفر مسلمان از گرسنگي مرده است واقاي جواهر كلام نويسنده ي ستون انتقادي اين روزنامه هم مقاله ي موثري در اين باره نوشت . معني اين امر چيست ؟ معني آن آنست كه بر خلاف گفته ي آقاي نخست وزير كساني هستند كه از گرسنگي مي ميرند واگر ايشان صدبار ديگر نيز در پشت تريبون مجلس سنا آنرا تكذيب كنند باز هم اينگونه مرگ ومير ها وجود خواهد داشت .....نظير اين حوادث در هر كجا كه طبقات فقير وغني وجود داشته باشند قهرا روي خواهد داد ... دشمني من با اصول سرمايه داري بهيچوجه يمعني دشمني با تماميت ارضي واستقلال كشور نيست ، بلكه درست معكوس آنست.
من به اين جهت با اصول سرمايه داري مخالف هستم كه علاوه بر همه ي بدبختي هاي طاقت فرسايي كه لازمه ي آنست ودامنگير ملت ايران گردده است به اساس استقلال وتماميت وآزادي كشور وسعادت ملت ايران لطمه ي جبران ناپذيري زده است ومي زند. مخالفت با اصول سرمايه داري بمعني مخالفت با حاكميت ملي نيست ، بلكه بالعكس بخاطر استقرار وتثبيت وقوام حاكميت ملي است .....حكومت حاضر در واقع دموكراسي نيست . حكومت پلوتوكراسي است. حكومت اشراف واعيان ومالكين وسرمايه داران است وهيچگونه مشابهتي با حكومت مشروطه ي واقعي ، حكومت مردم بر مردم ندارد . پس دشمني من با حكومت سرمايه داري كاملا بجا وصحيح وشرافتمندانه است ....


آقاي علي جواهر كلام نويسنده ي ستون انتقادي روزنامه اطلاعات نوشته بود كه در سفر قزوين شخصا اطلاع يافته است كه مالك يكي از دهات پيرزنان وپير مردان را در فصل زمستان از خانه وكاشانه ي خود بيرون مي كند وروانه ي تهران مي سازد تا از طريق گدايي در فصل زمستان هريك صد تومان عيدي براي ارباب تهيه كنند. اين گفته ي خسرو روزبه كمونيست نيست، گفته ي آقاي جواهر كلام رئیس شوراي نويسندگان پرتيراژترين روزنامه ي مملكت است، ...ولي حقايق دردناك بقدري زياد است ، محروميت .بد بختي واجحاف وفقر وگرسنگي باندازه اي فراوان وهمه گير است كه بالاجبار در ستونهاي روزنامه اطلاعات هم منعكس مي شود.... آيا با توجه باين حقايق وحشتناك من حق ندارم به صفوف حزب توده ي ايران ملحق شوم ؟ ودر زير پرچم حزبي كه ويراني اساس سرمايه داري واستقرار سوسياليسم را هدف مقدس خود قرارداده است ، بخاطر پايان دادن به اين همه بدبختي جانفشاني كنم ووجدانم را ارضا نمايم ؟مفاسد رژيم سرمايه داري حاكم بر كشور يكي دوتا نيست واز حد وحدود احصا وشمارش بيرون است .

باز چندي پيش در ستون اخبار شهرستان ها ي روزنامه اطلاعات به خبر حيرت آور ازدواج يك دختر سيزده ساله بنام فاطمه با يك مرد شصت وپنج ساله بر خوردم وراستش را بخواهيد سرتاپاي وجودم لرزيد . خلاصه ي داستان از اينقراربود كه پدر ومادر فقير ومستمند فاطمه چند سال پيش خواهر بزرگترش را در سن سيزده سالگي بيك پير مرد ثروتمند شوهر دادند وچون سن دختر مقتضي براي ازدواج نبود در دفاتر اسناد رسمي ثبت نگرديد. اينك كه چند سال از آن داستان مي گذرد وآنان صاحب دوسه فرزند هم شده اند ، فاطمه نيز بدرد خواهر بزرگتر خود گرفتار شد ودر سن سيزده سالگي به ازدواج پيرمرد ثروتمند شصت وپنجساله اي در آمد. ولي چون همسايه ها قصد داشتند قضيه را به مراجع قضايي گزارش دهند، پدر ومادر اين طفل بيچاره شناسنامه ي خواهر بزرگتر را به محضر بردند واورا عينا به ازدواج شوهر فاطمه در آوردندتا بتوانند يك نوع سند تهيه كنند وجلوي همسايگان را بگيرند. اينك خواهر بزرگتر فاطمه دو شوهر دارد وفاطمه وخواهرش در آن واحد زن يك پير مرد 65 ساله هستند.

يكي با قباله ي محضري بطور غيابي وديگري با عقد شرعي وحضوري .....نكته ي اساسي اين مطلب كه موجب چنين ازدواج هاي غير قانوني وشرم آوراست ودر عين حال تاثر انگيز ورقت بارگرديده است همانا فقر خانواده وغناي داماد هاي اوست .... اگر فاطمه ها در سنيني كه بايد گرگم بهوا وقايم باشك بازي كنند به حجله فرستاده مي شوند، اگر كودكاني نظير فاطمه بجاي تحصيل بخانه شوهر مي روند وهمه ي آرزوهاي عزيز ومقدس اين فرشته هاي معصوم پيش از خودشان در گور سرد مدفون مي گردد وخودشان نيز با مرگ نابهنگام وزايمان هاي زودرس بدنبال آرزوهاي مدفون شده خود مي شتابند.... واگر اين غنچه هاي ناشكفته پژمرده مي شوند ، عامل اين جنايت ها بدون نرديد نياز واستغنا ، فقر وثروت وروي هم رفته بيعدالتي اجتماعي ناشي از حكومت سرمايه داريست. هزارها فاطمه پس از اينگونه سر خوردگي ها راه قلعه شهرنو ونظاير آن را درپيش مي گيرند.هزارها فاطمه بعلت فقر شغل كلفتي را انتخاب مي نمايند وپس از آنكه گوهر عفتشان لكه دار شد يا انتحار مي كنند يا به فاطمه هاي شهرنو مي پيوندند......اين خيانت ها محصول رژيم محكوم بفناي سرمايه داريست .

در همين رژيم است كه كانون خانواده واساس عفت عمومي در معرض يزرگترين خطر قرار مي گيرد.....وقتي يك حاجي بازاري با ريش حنا بسته ي خود وبزور سيم وزري كه از طريق رباخواري وسفته بازي وگرانفروشي تحصيل كرده است براي خود حرمسرا تشكيل مي دهد ، چهارزن عقدي وده ها صيغه مي گيرد وآن هارا يكي پس از ديگري بدست حوادث ميسپارد، چه ضمانتي براي بقا وحفظ عفت عمومي باقي مي ماند؟ كدام منطق ميتواند قبول كند كه زنان اينگونه حرمسراها ، بشيوه ي فرشتگان ومعصومان ، دست از پا خطا نخواهند كرد؟ اگر چنين بود هيچگونه محدوديتي ضرورت پيدا نمي كرد ، نقش خواجگان در تاريخ منتفي وغير لازم مي شد واين همه بگير وببند ومراقبت ومحدوديت الزام آور نمي نمود.پس چرا از مواجهه با حقيقت وواقع امر بگريزيم ؟چرا اينهمه جناياتي راكه در زمينه ي ناموسي روي مي دهد ناديده بگيريم ؟چرا مخصوصا از ياد ببريم كه هرسال تعداد زيادي از خواهران بدست برادران ، عده كثيري از دختران بدست پدران يا انبوهي از زنان بدست شوهران وهمه بعلت ناموسي كشته مي شونديا مجروح مي گردند؟چرا درباره ي علت اينهمه فجايع فكر نكيم وريشه وعلت العلل آن را نيابيم ؟ بنظر من اساس همه ي اين جنايات وبهتر بگويم ام المفاسد جامعه وجود رژيم سرمايه داريست .....

دادرسان محترم ملاحظه ميفرمايند كه اگر عاشق وشيفته ي رژيم سوسياليسم هستم با تمام عقل وشعور ومنطق ودرايت خود برتري اصول آنرا برساير رژيم ها احساس كرده ام ومحرك من در هر عملي كه انجام داده ام ، آرزوي تحقق اين اصول وبالنتيجه ايجاد بناي نوين براي جامعه ي ايران وسرانجام تامين وسعادت ورفاه وسربلندي وآزادي وشرف ملت عزيزم بوده است .
ممكن است كساني كه مرا نميشناسند، وقتي اين طومار اتهامات گوناگون را عليه من بخوانند پيش خودشان بگويند اين ديگر چه موجودي است ؟ چرا مرتكب اينهمه جرم شده است؟ ولي وجدان من وشرف من كه سخت به آن پاي بندم ، گواه وشاهد آن است كه هرگز عملي بخاطر تامين منافع شخصي خودم نكرده ام حتي منافع شخصي خودم را در بسياري از موارد زير پا گذاشته ام. اينك نيز كه جانم در معرض خطر است نه قصد دارم خودم را گول بزنم ونه دادستان محترم ومقامات نحقيق را.

رسم عاشق نيست با يك دل دو دلبر داشتن
يا زجانان يا زجان بايست دل بر داشتن
شرط مردي نيست چون جانوسيار وماهيار

يار دارابودن ودل در سكندر داشتن
.... دادرسان محترم ! يكي از مهمترين عللي كه موجب گرائيدن من بطرف حزب توده ي ايران شد ، احتياج شديدي بود كه براي بسط عدالت اجتماعي وازبين بردن تضادها واختلافات طبقاتي احساس مي كردم .اكنون جامعه ي ايران كه با اصول سرمايه داري اداره ميشود داراي طبقات مختلف المنافعي است وخواه ناخواه تصادم منافع متضاد ، مستلزم جنگ طبقاتي است. طبقات حاكم با استفاده از تمام امكانات ونيروهاي موجود وقوانين اساسي ومدني وجزايي كه همه بنفع آن هاست كوشش دارند سود هر چه بيشتر بدست آورند واين امر شكاف موجود بين طبقات را ژرفتر مي كند.
امكانات زيست را از طبقات محروم بيشتر سلب مي نمايد ، سرمايه را در دست عده ي محدودي متمركزنر مي سازد ، طبقات بينابيني ومتوسط روزبروز شكسته تر ميشوند وبگروه ارتش بيكاران و مستمندان مي پيوندند. دهقانان كه ديگر نميتوانند با محصول نا چبز خود در برابر ترقي هزينه ي زندگي اعاشه كنند گروه گروه مزارع خود را ترك مي كنند وباميد يافتن كار به شهر ها روي مي آورند، ولي در شهر نيز كاري پيدانمي كنند و روزبروز بر تعداد گدايان اضافه مي شود. اينها حقايقي است كه همه ي ما با چشم خود مي بينيم و شاهد تشديد محروميت هاي مردم نيز هستيم. در حال حاضر همه ي چرخهاي مملكت عملا در جهتي مي چرخند كه منافع طبقات حاكمه را تامين نمايند... براي از بين برده اين بي عدالتي ها دو طرز فكر ودو سليقه ي مخصوص وجود دارد. عده اي ميگويند با حفظ اصول سرمايه داري ميتوان اقداماتي بنفع طبقات محروم كرد وسطح زندگي آنان را اندگي بالا آوردتا از آلام ودردهاي جانكاه بكاهد.
عده اي ديگر ميگويند تا وقتي اصول سرمايه داري در كشوري برقرار است محروميت وفقر وبد بختي اكثريت مردم نيز ادامه خواهد يافت واصلاحات جزيي نمي تواند نقش مهمي بازي كند ولذا عقيده دارند كه بايد اساس سرمايه داري از بن واژگ.ن شود واين را آخرالدوا وتنها راه علاج بيماري هاي اجتماعي مي دانند . من از كساني هستم كه راه اخير را پسنديده ام وباين جهت به حزب توده ي ايران وارد شدم كه چنين هدفي را تعقيب مي نمايم . ....

دادرسان محترم !

من باقتضای آتشی که بخاطر خدمت به خلقهای ایران دردرون سیته ام شعله می کشد راه حزب توده ی ایران را بر گزیده ام وباید اذعان کنم که جانم ، استخوانم،خونم ، گوشتم ، پوستم وهمه ی تاروپود وجودم توده ایست. من عاشق سوسیالیسم وعاشق صادق آن هستم. ممکن است من زنده نمانم واستقرار سوسیالیسم را در ایران با چشم خود نبینم ولی علم دارم که بزودی اوضاع تغییر خواهد کرد واصول سرمایه داری منکوب خواهد شد .

... خسرو روزبه وامثال او خواهند مرد ولی بهر تقدیر راه حزب توده ایران تعقیب خواهد شد وبه ثمر خواهد رسید ....آری هرگز حدیث عشق بپایان نخواهد رسید. کسانی عمر خودرا در سر این ماجرا فدا خواهند کرد ولی سرانجام از خون آن ها لاله خواهد دمید ... حزب توده ایران بتوصیف دوست ودشمن بزرگترین ، اصولی ترین ومتشکل ترین حزب دوران 50ساله ی مشروطیت ایرانست.

بزرگترین صفت ممیزه ی این حزب جنبه ی انقلابی آنست.حزبی است که بر حسب ضرورت تاریخی بوجود آمده ، بر مبنای اصول علمی تشکیل شده ودارای تئوری وجهان بینی علمی است .
حزب توده ی ایران این افتخار را دارد که قائم به نیروی توده های ملت است وبه خاطر منافع مردم تلاش می کند . ... نه تنها من بلکه هیچیک از اعضای حزب توده ایران در هیچ مورد منافع ملت ایران را از مد نظر دور نداشته اند. اگر من بجرات بگویم که چوب مبارزه با استعمار را می خورم مبالغه نکرده ام و فقط حقیقت بارزی را بازگو نموده ام . من اطمینان دارم که اتهامات دشمنان حزب توده ی ایران بی اساس است .

تقسیم کمیته مرکزی حزب ما به دوجناح روسی وانگلیسی بهتان بی اساسی بیش نیست ومن از اینکه آقای دکترمصدق نیز در دادگاه به آن اشاره کرده است سخت متاثرم .

من بنام یک مقام صلاحیت دار حزبی ، بنام مسئول شعبه ی اطلاعات کل حزب توده ی ایران صریحا اعلام می کنم که در کمیته مرکزی حزب ما چنین جناحینی وجود نداشته وندارد. من آنقدر شرافتمند هستم که حتی افرادی نظیر دکتر یزدی ودکتر بهرامی را از این اتهام مبرا بدانم .آقای دکتر مصدق ضد کمونیست است وازین حیث بین من واو نمی تواند هیچگونه توافقی وجود داشته باشد ، ولی من اورا نخست وزیر شرافتمندی در ردیف خواجه نظام الملک ومیرزا تقی خان امیر کبیر می دانم واقداماتش را در زمینه ی نفت با وجود همه ی کج سلیقگی ها واشتباهاتی که مرتکب شد وبا وجودآنکه رهنمودهای مفید حزب مارا بکار نبست ونهضت ملی کردن صنایع نفت را بطرف شکست سوق داد ، مجموعا مثبت وبنفع ملت ایران تشخیص می دهم .

حالا دادرسان محترم قضائت بفرمایند که کمونیست ها وضد کمونیست ها چگونه مردمی هستند وطرز قضاوتشان چیست ؟من از شخصیتی نظیر آقای دکتر مصدق هر گز انتظار نداشتم که چنان نسبت توهین آمیزی به بزرگترین حزب دشمن استعمار بدهد.
حزب ما حزب استعمارشکن ومدافع استقلال وتمامیت ارضی خاک کشور است. مقاصد اجتماعی حزب ما همه از منبع بشر دوستی واحترام به انسانیت وخدمت به مردم آب می خورد. ما می خواهیم برای همیشه به استثمار انسان از انسان که مادر همه ی مفاسد اجتماعی است خاتمه دهیم .

تلخیص وبازنویسی از متن دفاعیات خسرو روزبه در دادگاه تجدید نظر نظامی

اودیسه‏ ی هفت هنر
دوازده سال آزگار از خاموشی پرومته ‏ی سخت‏کوش سینمای جهان گذشت. اودیسه‏ ی ناآرام هفت وادی هنر که دیرآ زمانی ”سوار بر کره‏ ی زمین، گرداگرد خورشید“١ را پیموده بود، سرانجام، تغزل شورانگیز زندگی ‏اش را بی‏ پایان گذاشت و در اوج نبوغ هنری ـ هم چون اوبالدیای فیلسوف ـ زبان به نجوا گشود:
”جهان را نگه دارید، می‏خواهم پیاده شوم!“:
سواره آمده بودم، پیاده خواهم رفت...



به خواب نمی‏روم، مگر که دیگران بیدار شوند
پُل اِلوار

با کوچ بی‏بازگشت و پرستووار غزل‏سُرای ژرف‏سنج زمانه اما، سینمای نوپرداز و اندیشمندِ جهان هنرمندی را از کف داد که در لحظه‏ها و همیشه‏ی زندگی‏اش کوشیده بود با آتش اهورایی پانته‏ئونِ هنرهفتم، چشم جهانیان را به آمیغ‏های (حقایقِ) پیرامون‏شان روشن‏تر سازد: هم چون تابلوی شگرف اِشرِ نقاش که در چال ـ هرز گِل‏آلود کفِ جاده‏یی برف‏پوش، پرهیب زیبای درختان دوسوی راه را بر رهگذران خفته‏وار می‏نمود.
سهراب شهیدثالث به پاس سخن نغز و هشیوارانه‏ی برشت ”پشتِ آن‏چه عادی است، غیرعادی را“ می‏دید و انسانِ رنج‏کامِ زمانه را فرا می‏خواند داستانِ تلخ‏وش و ”جبر“ آگین زندگی‏اش را با همه‏ی گذاره‏های درونی و روندهای بیرونی آن بازخوانی کند.
او برای پرتوافکندن بر هزارتوی خاکستری و سایه‏پوشِ زندگی اما، کارافزار و فراسنجی اثربحش‏تر از هنر هفتم نمی‏شناخت و سرانجام هم نقد ینه‏ی هستی‏اش را در پای آناهیتای سینما ریخت.
سهراب که گفته بود: ” از لجن‏زار فیلم ـ فارسی“ به سختی بی زار است و سینمای آلوده و هرزه‏نگار ایران را ”یک زباله‏ی بزرگ“ می‏داند ،سرانجام به اتریش رفت و آموزش عالی سینما را در مدرسه‏ی پروفسور کراوس وین آغاز کرد. آن گاه، دانش‏آموخته‏ی کنسرواتوارسینمای فرانسه شد.
در بازگشت به کشورش (١٣٤٨) درحالی‏که از یک دوره بیماری سل و خون‏ریزی دستگاه گوارش جان به در برده بود، هم چون نویسنده و مترجم به وزارت فرهنگ و هنر پیوست؛ و در یک دوره‏ی سه ساله ٢٢ فیلم کوتاه و تجربی برای این نهاد ساخت.
شهیدثالث در پی هفت سال تجربه و نوسنجی در سینمای مستند و کوتاه و تجربی، سرانجام در ١٣٥٢ نخستین فیلم بلند سینمایی خود ”یک اتفاق ساده“ را به فرجام آورد. آفرینه‏یی که سینماگران، داوران و منتقدانِ دومین جشن واره‏ی جهانی فیلم تهران را به وجد آورد: فیلم، هم چون دستاوردی بهنجار و بی‏آلایش و خوش ساخت،ستوده شد و آوازه‏ی این سینماگر مردمی را از مرزهای کشور فراتر کشاند. نیز در اندازه‏های یک ژانر رئالیستی ،جانی تازه در کالبد سینمای نوپرداز و انسانی جهان دمید.
سادگی و راستینگیِ کودک‏وار سهراب در پردازشِ یک اتفاق ساده و دیگر آفرینه‏‏های سینمایی‏اش چندان بود که گویی کودک پاک‏نهاد درونِ اورا سَرِ سال مندی نبود. و مگرنه این‏که لوئی آراگونِ هشتادساله یک عمر کوشیده بود هم چون هشت ساله‏ها شعر بگوید و پیکاسوی نقاش نیز در سراسر زندگی‏اش سر در پی تجربه‏های تازه گذاشته بود که کودک‏وار نگارگری کند؟
سینمای شهیدثالث اما در اندازه‏های سینماـ حقیقت روی کردی است سخت رئالیستیک و این جهانی. تالس میلتی گفته بود: ”انبوهیِ سخن، نشانه‏ی خردآگین بودنِ باور ما نیست.“ سهراب اما در ایجازی شاعرانه و شوربرانگیز، دریایی سخنِ پرهیب مند را چنان در کادری کوچک می‏ریخت که گویی به اعتبار سخن لائودزو ”وز تهی است سرشاری“، نه می‏شد هجایی به آن افزود و نه کاست:
من نه آنم که دو سد نکته‏ی رنگین گویم
هم چو فرهاد یکی گویم و شیرین گویم
سینمای انسانی و شاعرانه‏ی شهیدثالث به معنای هرمه‏نوتیکیِ واژه، مفهوم‏ها را در خودِ داده‏ها و هستارها (فضاها، جای‏ها، کاراکترها و پدیده‏ها) می‏پویید و به گفته‏ی امیلیو بتی ایتالیایی (آموزه‏پرداز هرمه‏نوتیسم نو) این‏همه را ”از بیرون به کالبد داده‏ها در نمی‏نشاند....“ وی هم‏چنین در فرافکنی روی‏کردهای پیش پا افتاده‏ی جامعه چندان چیره‏دست بود که ساخته‏هایش به گونه (ژانر) حماسیِ ـ اپیکِ ـ نمایش‏های برشتی پهلو می‏زد.
اگر فاصله‏گذاری Verfremdung)) برشت را واگویه‏ی بی‏کاست و کمِ رخدادهای روزمره‏ی زندگی بدانیم ‏ـ واگویه‏یی که هم شگفتی و هم کنجکاوی بینندگان را برمی‏انگیزد ـ بنابراین سینمای این هنرمند مردم‏گرای با غریب سازی برشت نیزبه هم‏ترازی می‏رسید. روی‏کردی که به ویژه در فیلم درغربت سر به اوج برمی‏دارد.
شهیدثالث به جای پرداختن به داستان‏های من‏درآوردی و آنتی‏رئالیستی و نیز به جای سرهم‏بندیِ فیلم‏های لابراتواری و کلیشه‏یی رایج، قصه‏ی غم ناک رنج بران را واگویه می‏کرد.
ایجاز هنری او نوشته‏های همینگوی را فرایاد می‏آورد و سادگی و راستینگی‏اش، دست نوشته‏های چخوف را. حق با احمدرضا احمدی شاعر است:
”یک اتفاق ساده آن‏قدر ساده است که نمی‏توان [آن‏را] ساخت ... من سادگیِ چخوف را دوباره در فیلم دیدم... من... در آقایانِ اهلِ مصاحبه‏های فلسفی، ساختن‏اش را سراغ ندارم.“٢
آیدین آغداشلو نقاش و هنرشناس نیز به درستی گفته بود:
”بخشی سترگ از آبرو و اعتبار سینمای ایران مدیون راه شهیدثالث است. راهی که آن را به تنهایی آغازید و در آن به هیچ‏کس باج نداد و کوتاه نیامد.“
فیلم‏ساز خود به فروتنی گفته بود: ”اگر به نظر شما باید از قواعد خاص سینماـ حقیقت استفاده می‏کردم و موفق نبوده‏ام، فقط به خاطر این است که همین تکنیکی را که می‏بینید ترجیح می‏دهم....“٣
یک اتفاق ساده اما دیپلم به ترین کارگردانی دومین جشن واره‏ی جهانی فیلم تهران را به پاس یک ‏دستی درخشان و داستانِ ساده و شاعرانه‏اش فراچنگ آورد. شماری از داورانِ جشن واره چنین بودند: فرانک کاپرا، لئو پولدوتور، نیلسون، یرژی کاوالریچ، جیمز میسون، مرینال سن، سرگئی باندارچوگ٤ و....
شهیدثالث در سینمای دیالکتیکی* خود به شعوربیننده ارج می‏نهاد و از اِلِه مان‏هایی هم چون موسیقی متنِ سنگین و کلیشه‏یی، بازی‏های گزافه‏آمیز و تآتری، چرخش‏های پرتابشی و سادیستی دوربین، زوم‏ها و تراولینگ‏های ضدسینمایی هالیوودی، نورپردازی‏های آنتی رئالیستی و دیالوگ‏های تکراری و نخ‏نما برای شیرفهم کردن بینندگان، سخت پرهیز می‏کرد. سینمای وی، کاربست نمونه‏وار تمثیلِ باستان چین بود: ”یک تصویر به هزار واژه می‏ارزد.“
در آفرینه‏های وی ریتم، کادربندی، میزانِ سن، فضاسازی، دکورپردازی و جز آن ،همه و همه در اندازه‏های بهنجار و واقعی خود (سینما ـ حقیقت) کاربرد داشت. چندان که ایواساکی داور ژاپنی جشن واره‏ی برلین در شماره‏ی ٢٣ ژولای ١٩٧٤ روزنامه پرتیراژ آساهی شیمبون٥ (با ١٥ میلیون تیراژ روزانه) نوشت:
”کارگردانِ جوان طبیعت بی‏جان بگونه‏یی شوربرانگیز، حتی جزئیاتِ فیلم‏اش را به دقت بررسی کرده بود. این کارگران ایرانی مرا به یاد یاسوجیرو اوزو۶ می‏اندازد. کار شهیدثالث اما بسی محکم‏تر و استوارتر از هنر اوزو است...“٧
نیز بنگت فورسلند ،منتقد سوئدیِ رسانه‏ی چاپلین در شماره‏ی ژانویه ١٩٧٥ این نشریه نوشت:
”سینمای شهیدثالث برای یک سوئدی، یادآور عکس‏های سون جانسون از کارگران و کشاورزان است. با همان صمیمیت و نزدیکی... و بی‏‏هیچ تظاهر... نماهای مدرسه در یک اتفاق ساده از برخی دیدگاه‏ها یادآور چهارسد۸ ضربه‏ی فرانسوا تروفو (فیلم‏ساز فرانسوی) است. واپسین فیلم او طبیعت بی‏جان، به نئورئالیسم ایتالیایی و به ویژه به فیلم اومبرتود نزدیک است...“٩
از شگفتی‏های فیلم ،یکی هم این‏که با همه ناسازگاری‏اش با سینمای اَکشن و تجارتی روز که پسند جامعه را سمت و سو بخشیده بود، تنها در اکران یک سینما (کاپری)، درخششی کام‏یابانه داشت و نشان داد توده‏ها هم واره هنر راستین و مردمی را از گونه‏ی نانژاده‏ی آن باز می‏یابند.
سهراب، یک سال پس از این دو فیلم ،با هم کاری کانون سینماگران پیشرو، تل فیلم (تله‏ویزیون) و پروبیس فیلم هامبورگ، آفرینه‏ی استوار و آنتی‏راسیستی درغربت را آفرید که بی‏درنگ به بخش مسابقه‏ی جشن واره‏ی فیلم برلین (١٩٧٥) راه گشود. هژیر داریوش سینماگر سَربِنام آن سال‏ها درباره این فیلم نوشت:
” به ترین فیلم بخش مسابقه نه تنها از دیدگاه ما که به باور بیش تر منتقدان و سینماشناسان حاضر در برلین، درغربت بود. فیلم، تنهایی و درد و ناوابستگی گروهی از کارگران مهاجر ترک را در آلمان واگویه می‏کند: بی‏هیچ خشونت و شعار و جانب‏گیری سطحی، با لحنی آرام و پرنجوا... شهیدثالث... به زودی خواهد توانست چخوف سینما باشد.“١٠
با آن‏که به گفته‏ی این فیلم‏ساز همه انتظار داشتند فیلم، جایزه‏ی خرس تلای (طلا) جشن واره را دریافت کند اما چنین نشد. و پیدا بود چه را!
درغربت با روان‏مایه‏یی آرام و بی های و هوی، فرایند نژادستیزی را به داوری آورده بود و این برای امپریالیسمی که آتش زیر خاکستر راسیسم را برای مبادای خود روشن می‏خواهد برتافتنی نبود. با این‏همه، نُه منتقد رسانه‏ی روزانه‏ی جشن واره (فیلم اینترنشنال) فیلم را شایسته‏ی به ترین ارزش‏گذاری خود دانستند و هم راه با منتقدانی از دیگر کشورها، جایزه ویژه خود را به آن دادند. در پی این روی‏آمد، شبکه‏ی ZDF آلمان که نتوانسته بود خشم خود را از این ناهم سویی با سیاست‏های امپریالیستی پنهان سازد ،با نمایش بخش‏های گزین شده‏ی فیلم، داورانِ جشن واره را بی‏بهره از هرگونه دریافت هنری و حساسیت فرهنگی خواند!
به زودی اما به اعتبار سخن ژرژ پولیستر: ”پایان نمایشنامه‏ی جهان، پرده‏ی نخست نمایشی است دیگر“، کانون‏های کاتولیک و پروتستان آلمان برای بار دوم در دوسال گذشته، جایزه‏های نقدی خود را به شهیدثالث دادند. هم‏زمان، رسانه‏های نوشتاری این کشور یک پارچه به ستایش فیلم برخاستند و غوغایی برانگیختند که نپرس!٧
این‏همه اما کمیته‏ی رسمی ارزش‏گذاری فیلم آلمان فدرال را ناگزیر از بازنگری در فیلم کرد و سرانجام، جایزه بهترین فیلم جشن واره به مفهوم مطلقِ واژه به شهیدثالث داده شد.
در این میان الویرا راتیز منتقد فیلم اینترنشنال (٤ ژولای ١٩٧٥) توانایی‏های سهراب را در هم‏اندیشی و پیوند با توده‏ی مردم ستود و رسانه‏ی تیپ (ژولای ٧٥) نیز سینمای وی را پژواک زندگی روزآیند مردم ارزیابی کرد و نوشت که فیلم به نسبت یک به دو (دو برداشت برای یک پلان) فیلم‏برداری شده و بدین‏گونه در سرشت خود، آفرینه‏یی است مستند...“
از این چشم‏انداز، حق با کیارستمی است که سینمای سهراب را با کاراکتر ساده، بی‏پیرایه، فروتن و مردم‏گرای خود فیلم‏ساز سنجیده بود.١١
چخوف و همینگویِ سینمایِ نوپرداز ما اما در سال ١٣٥٥ در پی دریافت پیشنهادهایی از برخی سینماگران آلمان، در این کشور ماندگار شد و رفت که بیش‏ترین آفرینه‏های هنری‏اش را از ویزور دوربین واقع‏گرای خود بگذراند.
وی اما در ورای فیلم‏سازی، دستی فراخ هم در هنر و ادبیات جهانی داشت؛ به گونه‏یی که پهنه‏ی دانش ادبی و هنری‏اش کم‏مانند بود. سهراب به ویژه شیوانگاری (ادبیات) فرانسه، انگلیس، روسیه و آلمان را به خوبی می‏شناخت و با چیرگی بر این هر چهارگویش، شیوا نگاشتِ این کشورها را به زبان اصلی‏شان می‏خواند.
وی بعدها در تک و پوی کاربست پروژه‏های بی‏شمار سینمایی‏اش ره سپار آمریکا (شیکاگو) شد و مانده‏ی عمرش را نزد برادرش گذراند. اما تلاش‏های وی برای فرجامیدن کارهای تازه‏اش در پایتخت سرمایه‏داری جهانی به جایی نرسید.

شهیدثالث و حزب توده ایران
هنر می تواند و باید در کار تاریخ مداخله کند.
رولان بارت

شهیدثالث در همان سال ١٣٥٥ که برای فیلم‏سازی به آلمان فراخوانده شد به حزب توده ایران پیوست و تا پایان عمر کوتاه اما پربار و شگرف خود یک توده‏یی فداکار باقی ماند. همیشه گفته بود و آرزو کرده بود که هرچه در توان خود دارد به پای حزب‏اش بریزد.
کودکی‏های سهراب سخت و پررنج و درد گذشته بود. و بدین‏گونه در زیر تازیانه‏های بی‏رحم زندگی، الماس وجودش به خوبی تراش خورده و پرداخته شده بود. به زودی دریافته بود که تنها در سنگر حزب کارگران و زحمتکشان است که می‏تواند با اهریمن ستم و بهره‏کشی درآویزد. اما فراتر از این‏همه او حزب طبقه‏ی کارگر ایران را هم چون خانواده و مادر خود که گویا زودهم از دست‏شان داده بود می‏نگریست. در گفت و گوهای خصوص‏اش با این و آن، هم واره حزب را خانواده‏ی از دست رفته‏اش می‏نامید.
در سال‏های فروپاشی اتحادشوروی و یورش های پیا پی گزمگان رژیم به حزب توده‏ی ایران با آن‏که روحیه‏اش درهم آشفته بود اما هرگز در درستی راه و جهان‏بینی حزب، گمانی به خود راه نداد.
در آن سال‏ها با بهره‏گیری از فیلم‏های محاکمه‏ی اعضای کمیته‏ی مرکزی و کادرهای برجسته‏ی حزبی و با مونتاژ دیالکتیکی برش‏های آن، فیلمی کوتاه و افشاگرانه ساخت که یگان‏های حزبی با نمایش آن در سراسر جهان، گوشه‏هایی از جنایات جمهوری اسلامی و ولایت فقیه را افشا کردند. و این، بهترین هم‏یاری او با حزب زخم‏خورده‏ی توده‏ها بود.
سهراب همواره از مرکزیت و یک پارچگی حزب‏اش در سخت‏ترین و بحرانی‏ترین سال‏ها پشتیبانی کرد و با وازدگانی که در پی بحران‏های ١٣۶٢- ۱۳۶۷ در کنار امپریالیسم و دیگر واپس‏گرایان به حزب توده ایران می‏تاختند، رزمید و از آنان کناره گرفت. به درستی می‏دانست که انسان “برای شکست آفریده نشده است”، آدمی را “می‏توان نابود کرد اما نمی‏شود شکست داد “ (ارنست همینگوی). می‏گفت:
می‏باش چو خار حربه بر دوش
تا خرمنِ گُل کِشی در آغوش (نظامی)
عشق او به حزب توده ایران چندان بود که بارها و بارها گفته بود که ساخته‏های سینمایی‏اش همه و همه در کاریر جهان‏بینی و آرمان‏های مردمی حزب رقم خورده‏اند.
پس از انقلاب خلقی افغانستان بارها به این کشور رفت و کوشید دانش سینمایی‏اش را در خدمت حزب دمکراتیک خلق افغانستان و مردم این کشور بگذارد. در واپسین سفرش به افغانستان، یک بار هفت ـ هشت ماهی را در کابل مانده بود و کوشیده بود با بودجه تلویزیون چکسلواکی فیلمی درباره‏ی مردم و انقلاب این کشور بسازد: فیلم، داستان تراژیک پسرکی را واگویه می‏کرد که با رخنه‏ی امپریالیست‏ها به این کشور، هست و نیست‏اش نابود شده بود. بیش‏ترین سکانس‏های فیلم ساخته هم شدند اما دریغ که هرگز به کِلاکتِ پایانی نرسیدند.
و سرانجام، سهراب شهیدثالث سینماگر فرهیخته و انسان تراز نوی زمانه‏ی بی‏رحمِ ما، درست سه روز پس از پنجاه و پنجمین سالروز زایش خود (تیرماه ١٣٧٧) براثر سرطان پیشرفته‏ی کبد، درغربت شیکاگو برای همیشه آرام گرفت. بدین‏گونه، اودیسه‏ی ناآرامِ سینمای جهان، کوله بارِ سلوکِ نمونه‏وارش را بر فرازه‏های گیج کننده‏ی هفتمین وادی هنر بر زمین نهاد و رفت. و دیگر چه می‏شود گفت جز این‏که مرگ سهراب هرگز یک اتفاق ساده نبود.

فیلم شناخت سهراب
فیلم‏های کوتاه
-آیا (١٣٤٥)، نخستین فیلم کوتاه سهراب که او را بلندآوازه کرد.
- فیلم‏های: قفس، مهاباد، رقص درویشان، رستاخیز، تعمیر آثار باستانی تخت جمشید و دومین نمایشگاه آسیایی (١٣٤٨).
- از مجلس تا سرچشمه. (سال ساخت؟)
- رقص‏های تربت جام، رقص‏های محلی ترکمن و رقص بجنورد (١٣٤٩)
- سیاه و سفید (١٣٥١)، برنده جایزه ویژه‏ی جشن واره‏های لوس‏آنجلس و سان فران سیسکو.
فیلم‏های بلند سینمایی
- یک اتفاق ساده (١٣٥٢)
- برنده‏ی: دیپلم هیات ژوری کاتولیک‏ها به هم راه جایزه نقدی چهارهزار مارکی جشن واره‏ی فیلم برلین.
- دیپلم هیات ژوری پروتستان‏ها
- جایزه منتقدان جهانی دومین جشن واره‏ی فیلم تهران
- جایزه به ترین کارگردانی از همین جشن واره
- طبیعت بی‏جان (١٣٥٤)
- برنده‏ی: خرس نقره‏یی به ترین کارگردان از جشن واره فیلم برلین
- دیپلم گروه ژوری و جایزه نقدی هزارمارکی پروتستان‏های آلمان
- دیپلم گروه ژوری و جایزه چهارهزارمارکی کاتولیک‏های آلمان
فیلم‏های فراسویی
- درغربت (١٣٥٤)
- برنده‏ی جایزه به ترین کارگردانی از جشن واره‏ی برلین
- برنده‏ی جایزه منتقدان جهانی فیلم برلین
- قرنطینه (١٣٥٥) ناتمام
- زمان بلوغ (١٣٥٥)
- خاطرات یک عاشق (١٣٥۶)
- تعطیلات طولانی لوته ایزنر (١۶ میلی‏متری ١٣٥٧)
- آخرین تابستان گرابه (١۶ میلی‏متری ١٣٥٩) برنده جایزه به ترین کارگردانی، فیلم‏نامه و بازیگر مرد ،هم راه با جایزه نقدی پنج هزارمارکی. برنده به ترین فیلم تله ویزیونی
- یک زندگی، چخوف (١۶ میلی‏متری ١٣۶٠) مستند بلند سینمایی
- مدینه فاضله (اتوپیا)، (١٣۶١)، برنده جایزه آکادمی هنرهای تجسمی به عنوان به ترین فیلم سال.
- هانس جوانی از آلمان (١٣۶٢)
- گیرنده‏ی ناشناس (١۶ میلی‏متری، ١٣۶٢)، با روان‏مایه آنتی‏راسیستی.
- درخت بید (١٣۶٣)
- ساعت آبی (١٣۶٤)
- فرزند خوانده‏ی ویرانگر (١٣۶٤)
- همه چیز روبه راه است (در آلمان in Ordnung، ١٣۶٩)، برنده جایزه‏ی هوگوی نقره‏یی از جشن واره‏ی فیلم شیکاگو
- گل سرخ برای آفریقا (١٣٧٠)، ستایش شده از سوی منتقدانِ جهانی فیلم و برنده جایزه‏های گوناگون.
- فیلمی ناتمام درباره‏ی پیامدهای مرگ‏بار دخالت امپریالیست‏ها در افغانستان.
- فیلمی مستند و کوتاه درباره‏ی افشای ماهیت محاکمه‏های فرمایشی سران و کادرهای برجسته‏ی حزب توده ایران.
- بزرگداشت سهراب شهیدثالث در خانه فرهنگ‏های برلین (١٣۶٩)

پی‏نوشت:
١- ریچارد باخ، گریز از سرزمینِ امن.
٢- تاریخ سینمای ایران، جمال امید، بخش نخست ،صفحه ٦٦٠.
٣- پیشین، همان صفحه، با اندکی ویرایش.
٤- همگی از سینماگران برجسته‏ی جهان.
٥- شیمبون خود به معنای روزنامه است.
۶- یاسو جیرواوزو، فیلم‏ساز برجسته‏ی دهه‏های ١٩٧٠ -١٩٣٠ ژاپن. سادگی و رئالیسم اجتماعی فیلم‏های اوزو (... داستان توکیو ١٩٥٣، پدری بود ١٩٤٢ و...) به سینمای روبربرسونِ فرانسوی و شهیدثالث ماننده بود.
٧- تاریخ سینمای ایران. پیشین، صفحه ٦٩٢.
٨- صد، یک واژه فارسی است که باید با حرف س نوشته شود. چنان که سده را از همین ریشه با ”س“ می‏نویسیم. هم‏چنین در نوشتن واژه‏ی تلا (طلا)ی فارسی نباید از شیوه ـ نوشتِ عربی بهره بگیریم.
٩- نشریه سینما ٥٤، ش١٨، سال ١٣٥٤. نیز پیشین، صفحه ٦٩٣.
١٠- پیشین.
١١- تاریخ سینما، همان صفحه ۶۶٢.
١٢- آفریننده‏ی مونتاژ دیالکتیکی در سینما، سرگئی ایزنشتین نابغه‏ی سینمای شوروی بود. نگاه کنید به فیلم‏های رزمناو پوتمکین و...

****

بازگشت